• Fyri at skriva viðmerkingar í sBókini, skal tú rita inn ella stovna "Mín konta" uppi í høgra horni.
  • Ókeypis royndarhald

Orðafrágreiðingar

Almannapensjón

Fólkapensjón og fyritíðarpensjón. Ofta verður samhaldsfasti arbeiðsmarknaðareftirlønargrunnurin eisini roknaður sum almannapensjón, tí at øll eiga rætt til útgjald úr samhaldsfasta. Munurin er, at mótvegis fólka- og fyritíðarpensjón, ið verða fíggjað av tí almenna yvir skattin, verður Samhaldsfasti  fíggjaður við inngjøldum frá løntakarum og arbeiðsgevarum. Onnur pensjón, ið ikki er almannapensjón, er tænastumannapensjónir og eftirlønaruppsparing, sum er ásett sambært sáttmála millum partarnar.

Arbeiðsmarknaður

Arbeiðsmarknaður fevnir um útboð og eftirspurning av arbeiðsmegi, t.e. øðrumegin tey fólk, sum eru í vinnu ella eru tøk og bjóða seg fram at arbeiða eftir givnum treytum, og hinumegin fólk og fyritøkur, sum hava ella spyrja eftir at fáa fólk at arbeiða fyri seg. 

Burðaravlop

Munurin millum tal av føddum og tal av deyðum. Verður eisini kallað natúrligur fólkavøkstur.

Búsetingarháttur

Hvussu fólk er búsett á bygd og í býum. Talan kann vera um meir og minni spjadda búseting á smáplássum og um miðsavnaða búseting á størri plássum.

Býargerð

Býargerð ella urbanisering er ein gongd, har ein veksandi partur av fólkinum flytur av bygd og í bý, og har fólkavøkstur er í verandi og nýggjum býarsamfeløgum. So hvørt kunnu býir eisini veksa saman í stórbýir.

Demografi

Demografi eru vísindini um, hvussu fólkatalið broytist, um burðarviðurskifti og deyða, um tilflyting og fráflyting, og um fólkasamansetingina eftir aldri og kyni. Demografi snýr seg eisini um, hvussu fólkið er staðsett í bygdum, býum og landspørtum. Harumframt fevnir demografiin um, hvussu fólk skipa seg í familjur og húski, umframt um vígslur og um skilnaðir.

Demografiska avbjóðingin

Tann gongdin vit síggja í flestu londum í Evropa og einstøkum øðrum londum, har lutfalsliga størri partar av íbúgvunum eru eldri fólk og pensjonistar í mun til partin av fólki, sum er í arbeiðsfjøldini ella í vinnuførum aldri. Hendan støðan leggur væntandi stórt trýst á almennu fíggingina av vælferðartænastum í komandi árum.

Deyðatíttleiki

Verður oftast roknaður sum tal av deyðum fyri hvørji 1.000 av fólkatalinum. Í ávísum førum sum t.d. í sambandi við livialdur verður deyðatíttleiki roknaður sum tal av deyðum í einum ávísum aldursbólki fyri hvørji 1.000 fólk í sama aldursbólki.

Didaktiskt

Um undirvísingarhátt, undirvísingarlæru.

Familja

Tveir ella fleiri persónar í sama húski, ið eru knýtt at hvørjum øðrum við familjubondum, so sum hjún og samlivandi makar, við ella uttan børn, og støk foreldur við einum ella fleiri børnum. 

Fátækraváði

Eftir altjóða leisti er markið fyri, nær ein er í fátækraváða, lýst sum 60% av miðinntøkuni í landinum. Miðinntøkan svarar til ta mittastu inntøkuna, sum er tann inntøkan, ið helvtin av landsins borgarum liggja omanfyri og hin helvtin niðanfyri.

Feudal samfelagsskipan

Kann hava tveir týdningar: 1) Miðaldarlig samfelagsskipan - lensskipan, grundað á sambandið ímillum lensharra og tegn, har lensharrin tillutar tegni jørð aftur fyri trúskap og hjálp í kríggi. Í Føroyum var kongur stóri lensharrin og átti umleið helvtina av allari jørð, og skuldu kongsbøndur gjalda jarðarleigu, skatt o.o. gjøld til kong. 2) Meira vanlig hugsan um eitt jarðyrkissamfelag, har ognarleys og festarar eru tvungin at tæna fyri ráðandi harramenn og stórbøndur á gørðum teirra. Í Føroyum tosa vit um gamla bóndasamfelagið, har alt fólkið livdi og virkaði á gørðunum, har bóndin ráddi yvir øllum viðurskiftum í húskinum, eisini yvir arbeiðs- og tænastufólkunum.

Flytitíttleiki

Tað er samlaða talið av tilflytarum úr øðrum londum og fráflytarum til onnur lond, roknað fyri hvørjar 1.000 íbúgvar.

Fólkapýramida

Líka so týdningarmikið sum sjálvt fólkatalið – ella enn týdningarmiklari - er samansetingin av fólkinum eftir aldri og kyni. Ein lættfatiligur máti at lýsa hetta er við eini fólkapýramidu. Tað er eitt dupult liggjandi stabbadiagram, vanliga menn vinstrumegin og kvinnur høgrumegin, og aldursbólkar (1-, 5- ella 10-ára aldursbólkar) uppeftir, við teimum yngstu niðast og teimum elstu ovast.

Tríggir høvuðsformar eru:

  1. Veksandi, tá botnurin er tann breiðasti og síðani smalkast uppeftir.
  2. Støðug, tá skapið fyri allar aldursbólkar er javnt upp móti teimum eldru.
  3. Minkandi, tá botnurin er smalari enn tann ovari parturin av pýramiduni.

Serstakar orsøkir kunnu geva fólkapýramiduni heilt óvanligt skap, sum Føroyar á okkara døgum, tá stórur skurður er inn í pýramiduna hjá ungu aldursbólkunum í 20-árunum.

Foreldramyndugleiki

Tá ið tvey fólk gerast foreldur, hevur ein teirra ella bæði foreldrini foreldramyndugleika yvir barninum. Eru tey gift, tá ið tey gerast foreldur, hava tey felags foreldramyndugleika. Foreldramyndugleiki yvir barni merkir, at tann vaksni hevur skyldu til at hava umsorgan fyri barninum og kann taka avgerð um persónlig viðurskifti hjá barninum. 

Framleiðsluvinnur

Høvuðsvinnurnar kunnu býtast upp í:

  • tilfeingisvinnur: fiskiskapur og alivinna (uttan tilvirking á landi),
  • framleiðsluvinnur: fiskaídnaður, handverk, bygging og ídnaður,
  • privatar tænastur: handil, flutningur, gisting, matstovur, fíggjar- og aðrar vinnuligar tænastur,
  • almennar tænastur: heilsu- og almannaverk, undirvísing, kommunur og landsfyrisiting.
Føðitíttleiki

Verður oftast roknaður sum føðitalið fyri hvørji 1.000 av øllum fólkatalinum. Men tá verður ikki tikið atlit til, hvussu fólkasamansetingin er millum ung og gomul, ella millum kvinnur og menn. Hetta verður gjørt, tá føðitalið verður roknað fyri hvørjar 1.000 kvinnur í burðarførum aldri. Tað verður oftast lýst sum tal av børnum í miðal fyri hvørja kvinnu í burðarførum aldri.

Granskari

Granskari er ein persónur, sum eftir vísindaligum meginreglum granskar í ávísum evni, fyri at framseta grundaða frágreiðing ella ástøði um óloystar spurningar ella ókendar samanhangir millum fyribrigdi í veruleikanum. 

Húski

Persónar, ið búgva í sama býli uttan mun til, um tey eru í familju ella ikki.  

Ídnaðarlig kollvelting

Fyrsta ídnaðarliga kollveltingin frá síðst í 18. øld fram til miðja 19. øld gjørdi enda á miðaldarligu feudalu samfelagsskipanini, ið hevði jarðarbrúk sum høvuðs framleiðsluhátt. Handmegi, ak- og dráttardjór máttu dvína fyri maskinum, tá verandi og nýggjar framleiðslur blivu mekaniseraðar, eins og málm- og kolframleiðsla, samstundis sum flutningur og handil stimbraðust av nýggjum vegasambandi og jarnbreytum.

Ídnaðarkollveltingin byrjaði í Bretlandi og spreiddi seg eftir fáum áratíggjum til Vesturevropa og USA.

Í seinnu helvt av 19. øld vórðu dampmaskinur drívmegin í seinnu ídnaðarkollveltingini, til maskinorku í framleiðslu, tokum og jarnskipum. Hendan gongd fekk uppaftur meira ferð við bensinmotorum og elmegi síðst í 19. øld og inn í 20. øld. Ídnaðarkollveltingin loysti tænastufólk og ognarleys úr høftum á gørðunum til nýggja fría men fátæksliga býartilveru sum lønarbeiðarar í kapitalistiska ídnaðinum.

Inntøka

Til dømis lønarinntøka av arbeiði, inntøka av egnum virki, rentu- og kapitalvinningur, pensjónir og eftirløn, lestrarstuðul, stuðulsveitingar, dagpengar í sambandi við barnsburð, sjúku ella arbeiðsloysi o.a.

Inntøkubýti

Her verður hugsað um, hvussu fólkið er býtt eftir inntøku í inntøkubólkum. T.d. hvussu nógv hava eina ársinntøku niðan fyri 100.000 kr., hvussu nógv millum 100.000 og 200.000 og so framvegis.

Livialdur

Livialdur – ella rættari: væntaður miðal livialdur - verður roknaður sum talið av árum, ein persónur í miðal kann væntast at liva, so sum deyðleikin er fyri fólk í øllum aldursbólkum tað árið, sum er grundarlag fyri uppgerðini. Vanligt er at uppgeva væntaðan livialdur fyri 0-ára gomul. Men livialdurin verður eisini roknaður fyri t.d. 15, 50 ella 65 ára gomul og nevnist tá oftast restlivitíð.

Lívsinntøka

Tað er samlaða inntøkan ein persónur kann væntast at hava gjøgnum alt sítt lív, oftast uppgjørt í nútíðarvirði. Hetta verður ofta nýtt sum mát fyri virðið av eini útbúgving ella starvi. Mótvegis sambering millum árslønir leggur lívsinntøkan upp fyri útbúgvingarlongd, viðurskiftum við starvsaldri, møguleikum á arbeiðsmarknaðinum, eftirløn o.ø.

Lívsstílssjúkur

Lívsstílssjúkur ella fólkasjúkur nevna vit tær sjúkur sum í høvuðsheitum standast av liviháttinum hjá fólki. Ikki allar hesar sjúkur eru í fyrstu atløgu lívshættisligar, men tær elva til týðandi avmarkingar í lívsdygdini hjá tí einstaka, minka um virkisførið og stytta um livitíðina. 

Lívsstílssjúkur eru: sukursjúka (typa 2 diabetes), krabbamein, hjarta-æðrasjúkur, roykjaralungu, beinbroyskni, sjúkur í rørslulagnum, ovurviðkvæmi og sálarlig líðing.

Høvuðsorsøkir til lívsstílssjúkur eru: royking, ov lítil rørsla, skeivur kostur, yvirvekt, rúsdrekkamisnýtsla, arbeiðsumhvørvið, umhvørvisárin, vanlukku- og skaðaelvingar.

Kelda: Fólkaheilsuætlan fyri Føroyar

Lønararbeiði

Lønararbeiði er arbeiði, sum ein løntakari ger fyri løn eftir avtalu við ein arbeiðsgevara.

Løntakari

Arbeiðari, handverkari ella starvsfólk, sum arbeiðir fyri ein arbeiðsgevara fyri løn eftir avtalu.

Miðinntøka

Miðinntøka er ikki tað sama sum miðalinntøka, men tann mittasta inntøkan. T.v.s. at onnur helvtin av fólkinum hevur eina inntøku, ið er hægri enn miðinntøkan, og hin helvtin eina inntøku, sum er lægri enn miðinntøkan.

Natúrligur fólkavøkstur

Er tað sama sum burðaravlop, t.e. munurin millum fødd og deyð. Hetta er tað, sum fólkatalið hevði vaksið, tá ið til- og fráflyting ikki verður tald við.

Nettoflyting

Munurin millum tilflyting úr útlondum og fráflyting til útlond.

Nettofráflyting

Nettofráflyting er tá ið fráflytingin er hægri enn tilflytingin, t.e. at nettoflytingin er negativ.

Nettotilflyting

Nettotilflyting er tá ið tilflytingin er hægri enn fráflytingin, t.e. at nettoflytingin er positiv.

Parttíð

Eftir avtalu kunnu løntakarar arbeiða niðursetta tíð, t.e. minni enn fulla 40-tíma viku. Eftir altjóða leisti er markið 35 tímar. Tey sum arbeiða styttri, arbeiða niðursetta ella parttíð.

Patriarkalsk skipan

Í gamla bóndasamfelagnum var tað húsbóndin, ið einsamallur ráddi fyri øllum viðurskiftum á garðinum, ikki bara hjá hansara familju men eisini hjá arbeiðs- og tænastufólkunum.

Pensjónsaldur

Í Føroyum er formligi pensjónsaldurin 67 ár. Tá kunnu fólk fara av arbeiðsmarknaðinum við almennari pensjón, tvs. fólkapensjón og samhaldsfasta, og við aðrari møguligari eftirløn. Nógv fólk halda áfram at arbeiða fleiri ár út um tað.

Í flestu øðrum londum er pensjónsaldurin nøkur ár lægri enn í Føroyum.

Ph.d.

Ph.d. er heiti á granskaraútbúgving. Styttingin kemur av tí latínska philosophia doctor. Vanliga gongdin er trý-ára granskaraútbúgving eftir kandidatútbúgving.

Samlivandi

Par ella makar, gift ella ógift, sum búgva saman í sama býli.

Skattastigi

Skattastigin ásetir, hvussu skatturin verður roknaður. T.d. hvussu nógv tú kanst vinna, áðrenn skattur verður roknaður, t.e. botnfrádrátturin, og síðan hvussu nógv í %, tú skalt gjalda av inntøkuni omanfyri. Við einum sonevndum progressivum skattastiga verður prosentið hægri, jú hægri inntøkan er, upp til eitt ávíst mark. Mótvegis tí er kommunuskatturin ein flatur skattur, har øll gjalda tað sama prosentið í skatti, uttan mun til inntøku.

Skilnaðartíttleiki

Skilnaðartíttleiki ger tað møguligt at samanbera millum ójøvn ár ella lond og kann tá roknast lutfalsliga sum tal av skilnaðum fyri hvørjar 100 vígslur ella fyri hvørjar 1.000 íbúgvar.

Skilnaður

Skilnaður er eitt endaligt hjúnabandsslit. Skilnaður ógyldar løgfrøðiligar skyldur og ábyrgd, ið partarnir høvdu sínámillum og upploysir hjúnabandið. Hetta kann gerast eftir undanfarnari sundurlesing (separatión) og góðkenning frá Ríkisumboðnum, við semju partanna millum ella við dómi uttan sundurlesing. Í sambandi við skilnaðin kunnu vera mál at avgera um foreldramyndugleika, barnagjald, hjúnafelagagjald og býti av ogn og skuld. 

Smábarnadeyði

Smábarnadeyðin verður roknaður fyri barnsins fyrsta liviár.

Starvsaldur

Starvsaldur sipar til, hvussu leingi ein persónur hevur verið í einum starvi, og fær serligan týdning fyri viðurskifti í sambandi við flyting upp í lønar- ella starvsstig og í sambandi við fráfaringar- ella uppsagnarløn.

Sundurlesing

Hjúnafelagar, ið vilja skiljast, hava hvør sær rætt til at verða sundurlisin eftir umsókn til Ríkisumboðið. Við sundurlesing verða flestu rættindi og skyldur í hjúnabandinum ógildað, uttan at sjálvt hjúnabandið verður ógildað. Eftir sundurlesing í hálvt ár hava tey hvør sær rætt til skilnað og upploysn av hjúnabandinum. Eru partarnir samdir, er sundurlesing ikki neyðug áðrenn skilnaðin. 

Traðarbrúk

Traðarbrúk var saman við útróðri eitt nýtt tilverugrundarlag, sum tók seg upp í gamla bóndasamfelagnum síðst í 18. øld. Hetta var ein nýggjur háttur hjá ognarleysum at lívbjarga sær, leys av gørðunum, við at tey burtur av kongsjørð fingu tillutað eina trøð, eitt inngirt jarðarstykki, oftast í haganum, sum var innlagt til uppdyrkingar. Trøðin hevði ikki markatal, og tí ikki hagarættindi til seyð, neyt og torv, men varð mest brúkt til at hoyggja til kúgv, velta eplir og kundi vera beiti hjá kríatúrum eina tíð av árinum. Traðarmenn kundu saman útvega sær smærri bátar, 4-mannafør og 6-mannafør, til útróður.

Frá 1780 og serstakliga frá 1810 fer veltingin at gerast eitt alt meira týðandi íkast hjá tí vaksandi ognarleysu fjøldini. Og við nýggjari traðarlóggávu í 1845 og 1857 verða betri møguleikar fyri at leggja jørð inn til traðir og veltað upp úr nýggjum. 

Trælalógin

Forordning, angaaende Adskilligt Agerdyrkningen og Tieneste Folk med videre paa Færøe vedkommende var rætta heitið á hesi lóg sum millum manna varð rópt trælalógin. Lógin er frá 21. mai 1777.

Við hesi lóg varð kravt, at fyri at fáa loyvi til at giftast, skuldu fólk kunna prógva, at tey høvdu møguleika at lívbjarga sær, ella eiga minst eina hálva mørk í jørð.

Við hesi lóg varð kravt, at fyri at fáa loyvi at giftast, skuldu fólk kunna prógva, at tey høvdu møguleika at lívbjarga sær, ella eiga minst eina hálva mørk í jørð. Hetta var mótsett øllum teimum frælsishugsjónum sum tá ráddu nógva staðni í Evropa, men hóskaði væl saman við, at einki frælsi var í vinnulívinum og handilslívinum í Føroyum.

Tøk inntøka

Inntøka, sum er tøk, eftir at skattur er goldin.

Uppihaldskelda

Tað sum ein hevur til lívsins uppihald. Talan kann vera um lønarinntøku, inntøku av egnum virki, kapitalinntøku, pensjón og eftirløn, lestrarstuðul, dagpengar í sambndi við arbeiðsloysi, sjúku og barnsburðarfarloyvi, inntøku hjá hjúnafelaga ella maka, stuðul frá foreldrum ella aðrari familju, lán, uppsparing o.a.

Útbúgvingarstig

Útbúgvingarstig sipar til ta hægstu útbúgving, ein persónur hevur. Her verður skilt millum tríggjar høvuðsbólkar eftir fólkaskúla:

  • Miðnám og yrkisútbúgvingar (t.d. handverk, skrivstovu og handil),
  • Miðhøgar útbúgvingar (t.d. námsfrøðing, lærara, sjúkrarøktarfrøðing, skipsførara, maskinmeistara, diplomútbúgving innan ymisk fak, aðra bachelorútbúgving) og
  • Hægri útbúgvingar (t.d. kandidat-, master- og granskaraútbúgving) 
Vígsla

Tvey fólk ganga saman í hjúnalag við at verða vígd kirkjuliga ella borgarliga. Vígslan er ein formlig staðfesting av rættarligum, sosialum og fíggjarligum felagsskapi teirra millum. Við hjúnalagnum hava tey uppihaldsskyldu mótvegis hvørjumøðrum. 

Vígslutíttleiki

Vígslutíttleiki ger tað møguligt at samanbera millum ójøvn ár ella lond og kann tá roknast lutfalsliga sum tal av vígslum fyri hvørjar 1.000 íbúgvar.

Vinnutíttleiki

Vinnutíttleiki er arbeiðsfjøldin, t.e. tey, ið eru virkin ella tøk á arbeiðsmarknaðinum, í % av øllum fólkatalinum í vinnuførum aldri, t.e. millum 15 og 74 ár.

Vælferðarsamfelag

Samfelag, sum við lóggávu, stovnum og vælferðarskipanum veitir øllum sínum borgarum

  • trygd fyri grundleggjandi livikorum so sum føði, klæði, býli og heilsubót,
  • uppihaldstrygd við barnsburð, sjúku, vinnuloysi, aldurdómi og vantandi inntøku
  • fría atgongd til skúla og útbúgving og høvi til mentunarliga menning

Norðurlendska vælferðarsamfelagið er serstakt, við tað at her eru allir borgarar fevndir av somu vælferðarrættindum á høgum støði, fíggjað á samhaldsfastan hátt, oftast yvir skattin.

Rithøvundarnir

Kristianna Winther Poulsen, cand.mag. og MSc.

Hans Pauli Strøm, sosiologur

Les meira

Stutt lýsing

Tvey kyn - ymsar støður er undirvísingartilfar, sum er ætlað næmingum á miðnámi. Javnstøðunevndin stendur fyri tilfarinum, sum Hans Pauli Strøm og Kristianna Winther Poulsen hava gjørt. 

Tilfarið er framleitt fyri at geva næmingunum økta vitan og tilvitan um, hvussu ymisk øki í dagsins samfelag hava ymiska ávirkan á kynini. Við hagtølum og lýsingum verða samfelagslig viðurskifti viðgjørd, sum vísa, at fortreytirnar fyri umstøðunum hjá kvinnum og monnum eru ymiskar. 

Hvat er ein sBók?

Ein sBók er ein sjálvstøðug talgild útgáva, sum sambindur bók og net og tekur tað besta úr báðum miðlum.  Les meira í sBókini um sBókina.